Jak diagnozować osteoporozę?

Zentiva_zdjecie_jak diagnozowac osteoporoze.png

Osteoporoza jest chorobą szkieletu charakteryzującą się zwiększonym ryzykiem złamań kości w następstwie zmniejszenia ich odporności mechanicznej, która jest uwarunkowana gęstością mineralną kości i jakością tkanki kostnej.

Choroba może być przez długi czas nierozpoznana, a często pierwszą kliniczną jej manifestacją są złamania. 
Istotną rolę w diagnostyce osteoporozy odgrywa ocena ogólnego stanu pacjenta, a zwłaszcza jego układu ruchu i stanu mięśni, dokonywana najczęściej na podstawie pomiaru masy mięśniowej, prędkości chodu i siły uścisku ręki oraz testu „wstań – idź”.

Rozpoznanie 

Według zaleceń postępowania diagnostycznego i leczniczego w osteoporozie w Polsce z 2017 r. rozpoznanie osteoporozy można ustalić w następujących przypadkach:
•    T-score wyliczony w badaniu gęstości kości (bone mineral density, BMD) ≤ –2,5,
•    ryzyko złamań obliczone metodą FRAX (Fracture Risk Assessment Tool)  ≥ 10%,
•    złamanie niskoenergetyczne w innych lokalizacjach głównych z osteopenią (T-score < –1,5),
•    złamanie bliższego końca kości udowej (b.k.k.u.) u kobiet po 50. roku życia i u mężczyzn po 65. roku życia.


Densytometria 

Badanie densytometryczne DXA pozostaje „złotym standardem” w rozpoznaniu osteoporozy.
 
Wskazania do badania densytometrycznego:
•    osoby po 65. roku życia, bez względu na płeć;
•    osoby po 50. roku życia z 10-letnim ryzykiem złamania wyliczonym za pomocą kalkulatora FRAX bez użycia danych o BMD ≥ 6% i czynnikami ryzyka złamania, takimi jak:

  • przebyte złamanie niskoenergetyczne,
  • złamanie biodra u rodziców,
  • przewlekła steroidoterapia,
  • obniżenie wzrostu o min. 4 cm,
  • nadczynność przytarczyc, tarczycy,
  • inne schorzenia i stosowanie leków wpływających na metabolizm kości.


Przeciwwskazania do densytometrii
•    bezwzględne – ciąża,
•    2 dni po podaniu środka kontrastowego (np. po tomografii komputerowej z kontrastem),
•    duże zmiany zwyrodnieniowe, 
•    złamania lub materiał obcy (np. proteza biodra).


Skierowanie 

Badanie wykonywane jest bezpłatnie w ramach NFZ, jeżeli pacjent ma skierowanie do pracowni diagnostycznej od lekarza specjalisty. 
Informacje do przekazania dla chorego
Do badania densytometrycznego gęstości kości nie jest wymagane specjalne przygotowanie. Na 24 godziny przed badaniem nie powinno się zażywać suplementów wapnia i preparatów wielowitaminowych (inne leki powinno się przyjąć normalnie) – mogą one bowiem zafałszować wynik densytometrii. Aby uniknąć zakłóceń, nie należy mieć na sobie żadnych metalowych przedmiotów (np. metalowych zamków, guzików, biżuterii).
 

Standard badania

Podstawowym i preferowanym miejscem oceny densytometrycznej powinno być badanie kości udowej, głównie z oceną szyjki kości udowej oraz badanie części lędźwiowej kręgosłupa w obrębie kręgów L1–L4. 


Aparat 

Typowy aparat densytometryczny jest zbudowany z mikrolampy rentgenowskiej umieszczonej pod stołem, na którym leży chory. Lampa wysyła promieniowanie, którego natężenie po przejściu przez ciało pacjenta jest mierzone przez czujnik na ramieniu aparatu. Aparat oblicza osłabienie dawki promieniowania po przejściu przez ciało chorego i masę kości. Standardową metodą pomiaru wg Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization, WHO) jest metoda promieniowania dwuwiązkowego (dual energy X-ray absorptiometry, DXA), czyli równoczesny pomiar wiązką wysoko- i niskoenergetyczną. Badanie jest bezpieczne, ponieważ dawka promieniowania jest niska (2,0 Sv) i odpowiada narażeniu na dawkę promieniowania kosmicznego w ciągu 4 godzin pobytu na wolnym powietrzu. 


Interpretacja wyniku

Obniżenie BMD jest najsilniejszym wskaźnikiem ryzyka złamania, ale prawidłowy wynik go nie wyklucza. Światowa Organizacji Zdrowia podaje następujące kryteria densytometryczne rozpoznawania osteoporozy na podstawie pomiaru BMD techniką DXA b.k.k.u. (lub kręgów) u kobiet po menopauzie (T-score wyrażany jako liczba odchyleń standardowych w stosunku do punktu odniesienia, jaki stanowi szczytowa masa kostna):
•    T-score > –1 SD – wartość prawidłowa,
•    T-score od –1 do –2,5 SD – osteopenia,
•    T-score ≤ –2,5 SD – osteoporoza,
•    T-score ≤ –2,5 SD i złamanie osteoporotyczne – osteoporoza zaawansowana.
Podobne kryteria przyjęto także u mężczyzn powyżej 50. roku życia.
U osób młodszych (< 40. roku życia) w diagnostyce densytometrycznej należy uwzględniać wskaźnik Z  (Z-score), a o ostatecznym rozpoznaniu choroby i ocenie czynników ryzyka złamań (kalkulator FRAX u osób < 45. roku życia nie jest stosowany) oraz o wyborze leczenia powinien decydować lekarz specjalista w porozumieniu z pacjentką lub pacjentem.


Kalkulator ryzyka FRAX

Metoda FRAX opublikowana przez WHO w 2008 r. jest metodą obliczania bezwzględnego ryzyka złamania na podstawie czynników ryzyka: wiek, płeć, wskaźnik masy ciała (body mass, index, BMI), przebyte złamania, złamanie biodra u rodziców, palenie, stosowanie glikokortykosteroidów, reumatoidalne zapalenie stawów, wtórne osteoporozy i nadużywanie alkoholu. W polskiej populacji wartości FRAX dla złamania głównego oznaczają: < 5% małe, 5–10% średnie i > 10% duże ryzyko. Metoda jest dostępna online na stronie: www.sheffield.ac.uk/FRAX/tool.aspx?country=40. 


Diagnostyka złamań

 Diagnostyka złamań osteoporotycznych obejmuje wywiad oraz tradycyjne badanie rentgenowskie. W przypadku braku radiologicznych cech złamania, ale przy typowym dla uszkodzenia struktur kostnych obrazie klinicznych: znaczne nasilenie dolegliwości bólowych, znaczne ograniczenie ruchomości biernej w obrębie stawów uszkodzonej kończyny, zaleca się unieruchomienie uszkodzonej kończyny oraz powtórne wykonanie zdjęć rentgenowskich po 7–10 dniach.

Wykonywanie innych badań obrazowych (tomografii komputerowej, rezonansu magnetycznego) w diagnostyce złamań osteoporotycznych można rozważyć przy złamaniach w obrębie kręgosłupa. W diagnostyce różnicowej złamania osteoporotycznego kręgosłupa należy wykluczyć szpiczaka mnogiego, nowotwory pierwotne kości oraz przerzuty nowotworu. W ramach diagnostyki różnicowej wykonuje się badania podstawowe: OB, morfologię, badanie moczu, oznacza w surowicy stężenie wapnia (ponieważ istnieje ryzyko obniżenia jego poziomu przez leki antyresorpcyjne, a z kolei podwyższony poziom może wskazywać na obecność choroby nowotworowej), fosforu, kreatyniny i witaminy D, oraz inne badania diagnostyczne w zależności od danych uzyskanych w wywiadzie (elektroforeza, fosfataza alkaliczna, stężenie parathormonu, hormonu tyreotropowego i inne). Markery obrotu kostnego ze względu na ich bardzo dużą zmienność oraz koszty oznaczania mają niewielkie zastosowanie w diagnostyce osteoporozy.


Piśmiennictwo

  1. Czerwiński E. Postępowanie u osób po 50. roku życia ze złamaniami osteoporotycznymi i zapobieganie następnym złamaniom. Omówienie zaleceń European League Against Rheumatism (EULAR) i European Federation of National Associations of Orthopaedics and Traumatology (EFORT) 2016. Med Prakt 2017; 3: 51-58. 
  2. Czubak J, Synder M, Czerwiński E. Zasady profilaktyki, rozpoznawania i leczenia osteoporotycznych złamań kości. Ortop Traumatol Rehab 2017; 19: 489-498.
  3. Lorenc  R, Głuszko P, Franek E i wsp. Zalecenia postępowania diagnostycznego i leczniczego w osteoporozie w Polsce. Aktualizacja 2017. Endokrynol Pol 2017; 68 (A): 1-18. 
  4. Lorentzon M, Cummings SR. Osteoporosis: the evolution of a diagnosis. J Int Med 2015; 277: 650-661. 

Przeczytaj także

W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Zgadzam się na analizę i profilowanie moich danych osobowych znajdujących się w plikach cookies na potrzeby marketingu bezpośredniego. Więcej informacji tutaj.