Memantyna – lek o wielu mechanizmach działania

Zentiva_Zdjecie_memantyna.jpg

Memantyna należy do grupy niekompetycyjnych antagonistów receptora NMDA (N-metylo-D-asparaginianu) i jest rekomendowana przez Food and Drug Administration (FDA) do leczenia średnio zaawansowanych i zaawansowanych postaci choroby Alzheimera, korzystnie działa na wiele różnych celów terapeutycznych neurodegeneracji.

Pozytywny wpływ leku na procesy poznawcze wykazano w otępieniu alzheimerowskim o nasileniu średnim i znacznym. Memantyna wykazuje wpływ na funkcje poznawcze i aktywności codzienne. Wyraźnie zmniejsza objawy niepoznawcze, szczególnie pobudzenie i urojenia, a także obojętność, drażliwość i lęk. W licznych badaniach z ostatnich 3 lat wykazano istotny wpływ leku na poprawę funkcji poznawczych. Analizy danych z badań  z randomizacją wskazują, że memantyna łagodzi wiele objawów behawioralnych, w tym urojenia, omamy, pobudzenie, agresję  oraz drażliwość , a także zmniejsza ryzyko wystąpienia pobudzenia, urojeń i rozhamowania.

Wpływ na układ glutaminergiczny

Memantyna zapewnia ochronę przed nadmierną aktywacją układu glutamatergicznego, ma działanie modulujące na procesy neurotransmisji glutaminergicznej, co prowadzi do zmniejszenia nasilenia objawów otępienia. Jest blokerem receptora NMDA o średnim powinowactwie do niego, jako antagonista niekompetycyjny blokuje kanał jonowy receptora, a nie blokuje miejsc wiązania fizjologicznych mediatorów: glutaminianu i glicyny. Szczególnie ważną cechą memantyny jest powinowactwo do receptorów pobudzonych, których kanał jonowy nie jest zablokowany przez jony Mg2+, natomiast w dawkach farmakologicznych nie wykazuje powinowactwa do receptora spoczynkowego, z kanałem jonowym zablokowanym przez Mg2+. Badania potwierdzają jej podwójne działanie: prokognitywne i neuroprotekcyjne. Została zaakceptowana do leczenia zarówno umiarkowanej, jak i (jako jedyny znany lek) znacznie nasilonej postaci choroby Alzheimera.

Wpływ na czynnik martwicy nowotworów α

Memantyna zmniejsza syntezę i uwalnianie czynnika martwicy nowotworów α  (TNF-α, tumour necrosis factor α) przez komórki mikrogleju w reakcji zapalnej oraz blokuje słabą chroniczną aktywację receptora NMDA w chorobie Alzheimera. Można na pewno stwierdzić, że istotny efekt przeciwzapalny i działanie hamujące generowanie rodników tlenowych i azotowych w stopniu istotnym dopełniają korzystne działanie leku w przebiegu neurodegeneracji typu Alzheimera.

Współdziałanie inhibitorów acetylocholinoesterazy z memantyną

Inhibitory  acetylocholinoesterazy i antagoniści receptorów NMDA są obecnie jedynymi lekami oficjalnie zatwierdzonymi do leczenia choroby Alzheimera. Zalety terapii skojarzonej wynikają m.in. z możliwości synergistycznego działania leków i obniżenia dawek leków, a więc zmniejszenia ryzyka działań niepożądanych. Badania prowadzone w ostatnich latach zdają się sugerować, że memantyna może być również bezpieczną i efektywną formą terapii średnio zaawansowanych stadiach choroby Alzheimera zarówno w ramach monoterapii, jak i podawana łącznie z inhibitorem cholinoesterazy. Najnowsze długoterminowe (ponad 5-letnie) obserwacje w grupie 943 pacjentów z wczesną postacią choroby Alzheimera pokazały, że zastosowanie inhibitora cholinoesterazy (donepezil, galantamina, rywastygmina) razem z memantyną prowadziło do znacznego zwolnienia przebiegu choroby i oddalenia okresu, w którym pacjent musi pozostawać pod opieką osób trzecich.

Blokowanie różnych receptorów o budowie kanałów jonowych

Oprócz dobrze poznanego powinowactwa do receptora NMDA memantyna wykazuje zdolność do blokowania innych receptorów o budowie kanału jonowego (różne podtypy nikotynowego receptora cholinergicznego nACh, receptor serotoninowy 5-HT3  i bramkowane napięciem kanały sodowe), natomiast nie wpływa na funkcje innych receptorów jonotropowych (w tym AMPA, GABAA). Blokowanie przez memantynę różnych jonotropowych receptorów ogranicza dokomórkowy napływ jonów Na+/Ca2+ oraz zapobiega efektom neurotoksycznym związanym z nadmiernym napływem jonów wapniowych.

Bezpieczeństwo i tolerancja

Aktualnie zalecane dawkowanie memantyny w chorobie Alzheimera to maksymalnie 20 mg//dobę (w 1 lub 2 dawkach). Docelową dawkę uzyskuje się stopniowo, zaczynając od 5 mg/dobę i zwiększając ją o 5 mg co tydzień. Przy takim schemacie dawkowania memantyna jest lekiem dobrze tolerowanym zarówno w monoterapii, jak i w połączeniach z inhibitorami cholinesterazy. Podstawowy miernik tolerancji leku (odsetek osób przerywających leczenie z powodu objawów niepożądanych) jest niski i porównywalny z placebo. Warto podkreślić , że lek praktycznie nie jest metabolizowany w wątrobie, nie wpływa na aktywność  enzymów mikrosomalnych oraz nie wchodzi w istotne klinicznie interakcje z innymi lekami, w tym z inhibitorami cholinesterazy. Lek jest eliminowany praktycznie w całości przez nerki, dlatego przy ciężkiej niewydolności nerek (klirens nerkowy w zakresie 5–29 ml/min) zaleca się  redukcję  dawki o 50%.

Nowoczesna forma tabletki ulegająca rozpadowi w jamie ustnej - ODT- (Orodispersible tablet)

Na rynku polskim dostępne są tabletki ulegające rozpadowi w jamie ustnej, to nowoczesna forma leku, która umożliwia pacjentom większą wygodę i użyteczność w stosunku do tradycyjnych tabletek i kapsułek. Tabletka szybko się rozpada i może być połknięta bez popijania wodą. W tej formie produkowane są preparaty przeznaczone do leczenia m.in. takich chorób, jak: schizofrenia, depresja, migrena, choroba Alzheimera.

Podsumowanie

Memantyna jest cenną opcją w leczeniu otępienia w chorobie Alzheimera. Dane kliniczne wskazują na korzyści odnoszone przez pacjentów z otępieniem o nasileniu umiarkowanym lub znacznym obserwowane w poprawie funkcji poznawczych, ale także w poprawie behawioralnej i funkcjonalnej. W bardziej zaawansowanych stadiach choroby Alzheimera można oczekiwać także korzyści z prowadzenia terapii łączonej, czyli jednoczesnego stosowania inhibitora cholinesterazy (najlepiej rywastygminą) i memantyny.

Piśmiennictwo:

  1. Gauthier S, Wirth Y, Mbius HJ. Effects of memantine on behavioural symptoms in Alzheimer’s disease patients: an analysis of the Neuropsychiatric Inventory (NPI) data of two randomised, controlled studies. Int J Geriatr Psychiatry 2005; 20: 459-64.    
  2. Areosa SA, Sherriff F, McShane R. Memantine for dementia. Cochrane Database Syst Rev 2005; 3: CD003154.    
  3. Dobryszycka W, Leszek J. Metaboliczne podstawy choroby Alzheimera. W: Demencje wieku podeszłego. Patomechanizm i strategie leczenia. Dobryszycka W, Gąsiorowski K, Leszek J (red.). Wydawnictwo Continuo, Wrocław 2004.    
  4. Leszek J, Basinski T, Kiejna A i wsp. Donepezil protects monocytes from beta-amyloid-induced heath. Neurobiol Aging 2004; (Suppl. 2): S434.    
  5. Johnson JW, Kotermanski SE. Mechanism of action of memantine. Curr Opin Pharmacol 2006; 6: 61-7.

Przeczytaj także

W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Zgadzam się na analizę i profilowanie moich danych osobowych znajdujących się w plikach cookies na potrzeby marketingu bezpośredniego. Więcej informacji tutaj.